5 Teorîyên Hebûna Pirgerdûnîyê Çi Ne?

Em di gerdûneke bê dawî û her diçe firehtir dibe de dijîn. Dinya me li gorî gerdûne nakeve şûna noqteyek bi çûk ku li ser kağızek bi pênûsê hatîye nivîsî… Gelo dibe ku gerdûna me yî bê dawî yek ji gerdûnên bêjimar be? Dibe; ma çi pê tê an çi kare bibe asteng? Ka em vê mesele vekin bê ew her 5 teorî çî ne û çi dibêjin.

               Berî em têkevin nav vê mesele divê wun zanibin ku tu metod, çavkanî an cerebandin nîne ku van teorîyan pesend bikin. Tene li gor bîr û qanûnên fizîkê ev gotîn derketine holê û li ser hatîye fikirîn. Bi rastî dibe ku bi katrilyonan an bê jimar gerdûn hebin. Dema ez bahsa gerdûna me dikim, divê wun bînin bîra xwe ku heta wun bighêjin ber sînorê gerdûnê me, divê wun bi leza tîrêjê(300.000km/sanîye) nêzî 14milyar sala di rê debin. Yanî ne mûmkine em karibin ji gerd3una xwe derkevîn û ne mûmkine emre me bighêjê.

1 * Gerdûnên Bê Dawî

               Zanist, amin nabin ku feza-zaman bi çi şiklî heye an dixwazi çi bike. Ji bilî şiklên xweyî nepixî wê weke paçikê sifreyê rast difikirin û bi vî awayî hemû gerdûn bi hev girêdayî û li ba hev dûdirêj dibin. Belê divê em haydarbin heger feza-zaman heta bêdawîbûnê dûdirêj be; di noqteyekê de divê xwe dûbare bike. Weke reqema ‘pî’. Ji ber ku di skala ya feza-zamanê de zede ber tune ku perçik bere xwe bidene.

               Ez zanim mejyê we tevlîhev bû belê ji veya pêvtir bi tu awayî min nikarîbû ji were binivîsanda. Ka ez mînake kê bidim: heger wun têrê karibin li dûr binerin wunê li şiklê xweyî din hetta şiklên xweyên bêjimar biqelibin. Ev versîyonên we, hinêk eyn wekî we dikin, hinek ne wekî we, hinek sere sibehê cilekî din li xwe dikin hinek xwedî karen mezin hinek ne xwedî tiştekin. Ev teori bi vê bîr û ramanê de dinere û bi rastî bi awayêk bê hesap û durî aqil mezinîyekê tine ber nigê me. Binin bîra xwe gerdûna em karin çavdêr bikîn kêm û zede 13,7 milyar sale ji ber ku dema Teqîna Mezin rû da û heta anha ew tîrêj ewqas rê çûye û hîn jî dere. Piştî vê mesafeyi, tê fikirîn ku di valahîya feza û zemanê de gerdûnên di li ba hev rêz dibin.

2 * Gerdûnên Nepixî

    Piştî teorîya Gerdûnên bê dawî ev teori weke duvikekê pêre tê û em karin bejin nepixandina bêdawî jî. Em karin wa bifikirin ku piştî Teqîna Mezin (Big Bang) nepoxek çêbû û her diçe dinepixe û berfireh dibe. Ev teorî bi vî awayî li vê mesela gerdûna dinere. Yanî ji her alî gerdûn weke nepoxekê dinepixe. Ev teori ji hêla kozmologê Zankoya Tufts, Alexander Vilenkin ve hatîye gotin û parastin.

               Teorî dibêje piştî demakê nepixandin disekine û li fezaya bê dawî gelek gerdûnên tene mayî derketine holê.  Ev teori dibêje gerdûna me jî yek ji wan gerdûna ye û her gerdûn dibe ku di hundirê xwe de xwedî qanûnên cûda yên fizikê bin. Bi rastî dema em bifikirin ku li gerdûnek din, qanûnên cûda yên fizikê hebin, em pir pê kelecanî dibin. Yani ew gerdûn û ew gerstêrkê di wê gerdûnê wê pir cûda û ecêp bin.

3* Gerdûnên Paralel

Yek ji wan teorîyên hebûna gerdûnan jî; gerdûnên paralelin. Ev teori ji hêla Paul Setinhart li Zankoya Princeton û Neil Turok li Ontario’ya Kenada Perimeter Institute for Theoretical Physics ve gotin û dibêje gerdûnên li derdora gerdûna me tevdigerin henin.  Ev teori ji ber mezinbûna fezayê derdikeve holê ku em di fezaya 3 alî dijîn yani dibe ku cîhên zêdetir alî jî hebin û ne wekî ya me ye.

Brian Greene ku li Zankoya Columbia fizîknase dibêje; gerdûna me yek ji tebakayên bêdawî yên li fezayê ye. Ev tebeke bi hevre dimêşin û car caran li bin gûhê hev dikevin u weke ‘Big Bang’ên nû çêdikin.

4* Gerdûnên Destbira (Daughter Universes)

Teorîya Mekenîka Kûantûmê ku li ser perçikên Atomî dixebite dibejê; di be ku rê hebin ku gelek gerdûnên din jî çê bibib. Mekanîka Kûantûmê ji bilî qanûnên pesendkiri piranî li ser texmîn û ‘dibe kû-dibêtî’  yê disekine. Ji ber matematîka dibêtîyê; encamên vê rewşê li gor xwe gerdûnên cûda peyde dike. We ke mînak heger wûn werin sere rêyêkê û win bibînin kû rê dibe dû alî û yek dere çepê û yek dere rastê. Piştî vê heger wun bizîvirin çepê wê encamek derkeve 3u win bizîvirin rastê ji wê encamek derkeve. Yanî dema wûn bizîvin çepê ji were gerd3unek çê dibe û dema wun bizîvirn rastê ji gerdûnek çê dibe.

Di kitêba Brian Greene, The Hidden Reality-Rastîyên Veşartî de Greene dibêje; di her gerdûnekê de kopyayek we heye û di jemû gerdûnan de wun xwe tene rast dibinin.

5 * Gerdûnên Matematîkî

Ev terorî bi rastî ne teorîyek serraste bele weke fikrekê em karin bikar bînin.
Ev teroî li ser rastbûna matematik û hebûna gerdûnê difikire u dibêjê gelo qanûn û nizama matematikê gelo gerdûn afirandîye an gerdun di hebûna xwe de buye sedema hebûna matematîkê.

Reklamlar

Li Behramê Roj Şîn Deri Ava

 

twosuns

Em li Dinyê li gorî Behramê  di atmospferek sturtir û di bin sîya asîmanek şînoke û dema roj here ava li asoyê bi rengê sorikî re dijîn.

Belê li Behramê ji ber ku atmospfera wê tenike û temamî bi toz û dûmana hesin-oksîde de maye, di hemena demê rojê de dibe sedem ku rengê asîman û derdorê sorikî bibe. Yanî di nîvro de wun li asîmanên behramê binerîn wê rengê wê ne şîn, sorikî be.

marsopoptunity548-e1540776241223-1024x546
Ev wêne ji hêla  sondaya ser rûyê Behramê “Opportunity” di sala 2010’an de hatiye girtin.

Ji bilî vê dema ro hilê û dema heri ava roj di asoya Behramê de dibê ber bi rengekî şînoke. Gelo sedema vê çiye? Sedema wê, ev toz û dûmana hesin-oksîdê ku di orta rojê de rengê sor dide asîmen di ber banga melê êvarî de rengô sorikî vedûxwe û rengê şînokê dipejîqîne ber çavan. Ev temamî ji ber made û şewqê derdikeve holê. Rengê sor ber êvarî veduheze ber bi şînikî ji ber kû ev toz û dumana hesin oksîdê wê vedûxwe û şin dibe.

 

Wun karin li vir bitikînin û li vîdeoya li marsê çawa roj deri ava temaşe bikin.

Arp 256 Her Dû Galaksî Dibin Yek

Weke ku win zanin Kadiz a me û galaksîya Andromedê kêm û zêde nêzî 5 milyar saldin wê li bin gûhê hev kevin û piştre wê bibin yek. Ji ber hêza kutla kişanê xwe nêzî hev dikin û hevdû dikşînin ba hev.

Arp 256 nêzî 340 milyon saltîrêji dûrî me ne û di têkilîyek ecêb de ne. Ji ber vê teleskoba fezayî ya Hubble çavdêrîya wê dike û bi rastî wêneyên balkêi û sosret ji me re dişîne.  ev her dû galaksî ji ber ku bi hevre ketinê têkilîyê û dibin yek gelekî belawela bûne û şiklê wan hatîye gûhertin. Jixwe yekbûna galaksîyê di skalayek mezinde dom dike.

Ajansa Fezayî ya Ewropayê çendak berê wêneyek weşand û got ev galaksî bi xêra heremên biriqandî ku cê çêbûna stêrkane dibiriqînê û hişê merov ji serê me dibe.

Crash_in_progress_Arp_256.jpg
Wêne: Arp 256 /ESA

ESA (European Space Agency) û Nasa bi hevre di projeya Hubble’ê dene û gotin ev toz û xumama xûyayi bi xêra hêza kutlekişanê ye û bi vê sayê stêrkên nû jidayik dibin.

Li gor gotina wan yekbûna van her du galaksîyan hîn di pêşî de ye û heta bi dawî werê wê milyon salan dom bike. Bi rastî em gelek agahîyan di derbaê van galaksîyên dûr û kûr nizanin lê belê Teleskoba ma berê xwe daye vê yekitîyê. Em binerin bê hîn wê çi derkeve.

 

Ji bo videoya Arp 256 li vir bitikînin.

Bimînin di xêr û xweşî de.

Win “Dêvên Gas” Nasdikin?

13177907_951618888291300_8077820927225793472_n.jpg

Gotina “Dêvên Gas” weke ji navê xwe xwîya dike gerstêrkên ku li şûna metal, kevir û kahfêndin pêk bihata, bi piranî ji gasan pêk tê re tê bikaranîn. Belê ewqasî ecêbin car caran hinek element ji ber kişana hêza kûtla wê dibin gasê herikî

.
Yanî ew gerstêrkana piranî ji gasan pêk tên. Ew element jî bi gişti  helyûm û hîdrocene. Belê dema ku Nasa sondayek xiste nava atmospfera Jûpîtera delalî derket meydanê ku nonmetalên wek Neon, Krîpton, Argon û Xsenon jî hene. Ew elemêntên giranin ji ber vê yekê ecêbe ecêb…


Bi rastî ev gerstêrk ji ber ku piranî helyûm an hîdrocene, ji xwe ew dê bibana stêrk belê em karin bêjin stêrkên vêneketî. Çawa yanî? Wiha yanî; ew gerstêrk xwedî heremên gellekî tîrbuyîne ku bibin stêrk. Pêkhatîyên wê hema hema wek ê stêrkane. Ji ber vê yeke ez karim bêjim stêrkên vêneketî. 


Bi rastî anha wunê bifikirin û wunê bipirsin; gelo çima nebûne stêrk?
Bersiv eve ku ev gerstêrkên gasê, em karin bêjin ku parîyê ji ber stêrkê mane. Dema ewqas gas û toz bighêji hev û dest bi çêbûna stêrkê dike, ew tiştik miştikên ku ji ber dimîne bi hawakî jê diqete û li cîhêki kom dibe. Piştre dibe Dêvên gas wekî Jupîter an Satûrn…. Dêvên meyî gasê ê nêzî me Jûpîter, Stûrn, Neptûn û Ûranûse
Ez dibêm we baş fêmkir. Welleh tiştekî xerîb di vê beşê de tûnne. Dem xweş!

Amade Bin Perseîd Hat!

geminid20091209-full
Wêne di meha Tirmehê di sala 2009’an de hatîye girtin.  Çavkani: NASA

Kuro, kuroooo Perseîd hat?

Perseîd îca çiye? Çi meseleye?

Perseîd; barîna meteorane. Bi rastî di nava meha Tîrmehê de destpêdike belê şeva 12’ê Tebaxê roja herî dijware. Di seetekê de li hêla bakûr wun dikarin nêzî 100 meteorî bibînin.

Gelo çawa çê dibe? Çima meteor dibarin? Çima ne meha Adarê ye?

Dinya me hertim û daîm di rêgeha xwe de li derdora tavê bi xêra hêza kişandina tavê digere. Dema meha Tîrmeh û Tebaxê tê, di nav perçeyên ji dûvstêrka Swîft-Turtle de maye derbas dibe. Ev dûvstêrk di demek kosmîk de perçe bûye û toz û dixan û perçekÊ wê li wê valahîyÊ weke kerîyek pezê bêxwedî maye. Bi rastî her ku derbas dibe dîroka gerdûnê jî di çavê minde ji nûve şîn dibe. Perçeyên vê xwedê nehiştê dikeve nav atmospfera dinya me û jiber hêza bihevxeşitandinê dişewitin. Bi vê sebebê de barîna meteroan di meha Trîrmeh û Tebaxê de rûdide.

Gerstêrka Herî Reş û Tarî “TrES-2b”

 

darkplanet_cfa_3000.jpg
Gerstêrka TrES-2b

Di gerdûn a ku Kadiza me û sîstema meye tavê tê de cîh digire, bi katrîlyonan cismên asîmanî hene û ev cism gişt xwedî taybetmendîyek sosret û ji bilî van taybetmendîyan xwedî dereceyeke albedoyê (biriqandin)ye. Çiqasî tarî be jî hinek şewqên ji fezayê werdigre, bi paşde vedigerîne. Belê tarîtî yanî qedra zahirî û albedo ne yek e û tevlîhev nekin. Tu têkili di navbera qadîr û albedoyê tûneye. Ji xwe nivîsek me di derheqê albedôyê heye wun karin bixwînin.

Di hundirê sîstema qedîrê de cismek çiqas bibiriqîne dereceya wê bi reqemek ewqasî biçûk tê danîn. Heta car caran ev reqem dikevin binya sifir ê. Dema Venûs pir biriqandî li asîman xûya dibe dereca qedîra wê dibe -4,4.

Ka em binerin bê ev gerstêrk çiye û çima ewqasî tarîye. Di projeya TrES ê di 26 ê tebaxa 2006 an gerstêrkek 750 saltîrêjî dûrîme hat kişfkirin. Ev gerstêrk di rêgeha stêrka TrES-2 yê dizîvire û navê TrES-2B (Kepler-1b) hat danîn. Nasa di sala 2009 an dest bi lêkolînan kir û di meha nîsanê de wêneyê vê gerstêrke parvekir. Piştî lêkolînan derket ku ev gerstêrk gelekî tarîye û xwedî albedoya herî kême. Albedoya vê gerstêrkê bi fermî 0,04 e û gelkî kême. Hem nabiriqîne û hem tarîye.

Gelo ev gerstêrk çima ewqasî tarîye?
Bi rastî em %100 nizanin belê çend texmînên xurt di destê me de heye. Ev gerstêrk tenê 4milyon km dûrî stêrka xwe ye. Bi rastî pir nêzî stêrka xwe disekine. Binîn bîra xwe Merkûr a sîstema me hema hema 58 milyon km dûrî tavê ye û bûye leymûn ji destê tavê  û ji xwere bihesibînin bê çiqasî nêze.

Piştî van agahîya ez karim bêjim di encamên lêkolînan de xûya bûye ku ev gerstêrk dêvek gaz e û bi qasî Berçîs(Jupîter)’ê mezine. Evqas mezin û ewqas nêzî tavê ji xwe je re naserife. Ji ber vê mesafeya nêz û meznahîyê ev gerstêrk gelekî germ bûye û weke Jûpîterê rê nedît ku ewrên amonyaqê çêbike da ku bikaribe şewqê paşde vegerîne. Germahîya wê kêm û zêdê 1800 C’ hatîye pîvan û bi ser hala de Sodyûm, Potasyûm û Tîtanyûm Oksîda bûxarî jî çêbûye ku ev gasana şewqê gelekî baş dimijin.

Ji ber vê rewşê TrES-2b gerstêrkek gelekî tarîye. Belê divê em bêjin kû gelek sebebên din jî hene û hîn em nizanin bê çiye. Belê ez heyranî TrES-2b yê me.

Wêne: https://apod.nasa.gov/apod/ap110822.html

Termodînamîk Çi Ye?

 

01Di van salên dawî de di gelek nivîsên zanistê em rastî vê têgehê tên. Weke ji navê wê xûya dike, “termodinamik” bi tîn, germahî û guhestina vê germahîyê de mijûle. Di hundirê xwe de bi rêya çend qanûnên sivik di derheqê germahî û gûhestina vê tînê bo cîhekî bi me dide naskirin.

 

Termodînamik qanûnek bingehî ya gerdûnê ye û ka çawa vejenên weke tînê di jiyana me ye rojane de tê bikaranîn û çawa tevdigere ji xwere dike mijara sereke.  Divê wûn zanibin ku termodinamik û tîn pir nêzîkî heve belê tîn tene di hundirê xwe de şaxek zanistê ye. Heger em bixwazin qanûnê termodînamîkê nas bikin divê em tînê deynin c3ihekî taybet û bixebitin. Ka em bi dor wanûnên termodînamîkê nas bikin. Ji xwe heger em tevlîhev bikin qet em nikarin ji nav vê mijarê derkevin û qanûnên termodînamîkê ya di jiyana me de fahm bikin.

 

Qanûna Sıfırê

Navê wê di be kû li we ecêb bê bele qanûnên termodînamîkê ji sifirê dest pê dike. Sebeba wê jî ewe ku tişt di derheqê vê qanûnê de hebû lê heta salên 1930’î ji kesek wê dernedixist pêş û weke tüne dihesibandin. Asîman nas Raplh Fowler ev qanûn da hev û xiste nav qanûnên termodînamîkê.

02.jpg

-Heger 2 cismên bi navê “A” û “B” tîna wan di mêzênê de be û cisma C jî tîna wê bi herdûyan re weke hev be; Cisma A û C bi hevre di mêzênê de ne û tîna xwe venaguhezînin. Ji xwe B û C ji bi hevre di mêzênê de bin. (A=C, B=C, A=B)

Ev qanûn dibêje kû cism dê dawîya dawî bi hevre têkevin mêzênê. Yani tîna wan wê bibe weke hev. Qanûna sifirê bi kûrtasî mêzên bûnê bi me dide naskirin.

 

Qanûna Yekê:
Bi qanûna yeke hêdî hêdî tiştên ecêb tên. Ev qanûn dibêje, hemû enerjîya sîstemekê stabile(di cîh de ye) û encax di navbera cinsen vejenê de guherîn çêdibe. Enerjîya(vejen) sîstemê qet ji tûnebûnê peyde nabê û qet nabe tune kirin. Divê em mînakê bidin û bi web idin naskirin. Ka em bînin bîra xwe hema hema herkes di emre xwe de carekê jî be tekere piskilêta xwe dagirtîye. Pempe div ir de dibe sîstema me.

03.jpg
“Heta kar neye kirin teker na nepixe

 

 

Dema em hela xwe bidin pempê em kar li ser dikin û em dibinin ku germahîya pempê zêdê dibe. Sebeba wê jî ewe kû ev kare em dikin germahîya navxweyî ya sîstemê zede dike û bi hevre germahîya sîstemî jî radibe.  Dema deste me ye li ser sîpapa teker germ dibe dê em fêm dikin ku germahî bi xêra hewayê gihiştîye heta deste me.

Enerjîya navxweyî bi hereketa molekûlerî ve elaqedare. Dema germahîya cismekî zede bibe dê tevgera enerjîya navxweyî jî zede bibe.

Yanî ev qanûn dibêje enerjî bi her hawî heye û din av xwe de dûgheze an dizîvire. Bi matematîkê jî em karin wiha îfade bikin

04

Di vir de Q enerjîya tînê ya ji sîstemê derdikeve, W kare ku em dikin û U jî enerjîya navxweyî ye.

 

Qanûna Dûyem

 

Ji bo em qanûna dûyem fêm bikin divê em bi hevre tiştekî xeyal bikin. Dema me bahsa qanûna yeke dikir me digot; enerjîya me da sîstemê kare veguheze formen enrjîyê din. Li gor vê metodê dema mazot here ser mitorên trimbêlê em dibêjin %100 (heger em xeşitandinê nehesibînin) wê bibe germahî û bixebite. Belê kapasîta tînê tu carî bi temamî nikare kar ji me re bike. Dema dixana germ ji egzozê derdikeve em pê dihisin ku hinek germahî bi wê re derdike derve. Qanûna dûyem bi temamî li ser germahîya vala derkeve derve hatîye avakirin.

entropi-enerjinin-korunumu-mutlak-sicaklik-840x480
Di vê çerxa kar de ji rezervên germ tîn tê sitendin û ne mumkine hemû tîn di karde bên bikar anîn. Mecbûre hinek jî têkeve nav rezerva cemidî.

 

 

Heger em bixwazin çepa vî karî bikin û  ji rezerva cemidî tîn bigrin, divê em kar bikin. Dema em çayê li salonê deynîn û piştî wextekê germahîya xwe wenda bike û bicemide di be mînakek herî baş ji bo wê. Heger em bixwazin wê germ bikin divê em kar li ser bikin. Cemîde û klima jî li gor vê prensîbê dixebitin.

Weke Rudolf Clausius gotîye; Heger em bixwazinji rezerva cemidî tînê bikşînin bi ser rezerva germ de divê em li ser sîstemê kar bikin.

-Gelo dema em karekî wiha bikin li gerdûnê em tiştekî digherînin?

Dema klima mala me dicemîdîne, germahîyê jî berdide derve û ev kar di xwazayê de tiştekî normale. Belê dema ev dibe çerx wê gavê em karin bejin em entropîya xwezayê zede dikin. (Entorpî: https://astrokurdblog.wordpress.com/2017/06/12/entorpi-u-zeman/)

 

0000245
Dema win Klîma pêdixin, win mala xwe dicemidînin û li şuna wê dinyê germ dikin.

 

 

Qanûna Sêyem

 

Qanûna sêyem jî bi rastî di şopa a dûyem de ye. Qanûna dûyem ji we re dibêje; dema em bixwazin bi tînê kerekî bikin divê hinek tîn berî bê bi karanîn divê bê avêtin. Em çiqas karibin vê tîna evêtî kêm bikin wê kare me ewqasî bi kêr hatî an efektîv(efficient) be.  Me gotibû ne mumkine em %100 tînê bikar bînin lê belê efektîvbûna wê di 0 Klevînê de’ye û em nikarin bighêjin Mutleq sifirê. (Mutleq sifir: https://astrokurdblog.wordpress.com/2017/05/04/mutleq-0sifir-ica-ci-ye/)

 

facebook.com/astroKurd

Stêrk Çima Çavan Didin Me?

13230084_950621935057662_9190772372662984245_n

Dema em li asîman dinerin, em dibêjin qey stêrk ji tirs avirên me diricifin. Belê rastî ne wiha ye, jixwe em ne di xema wan de ne… Werîn gûh bidin Stêrkan, Ew Naricifin’

Dema ku merov êvarî sere xwe rake û li stêrkan binere; ême bibînin ku stêrk bi awayekî bê dawî diricifin yan ji weke çavên xwe ji mere diqirpînin. Tişkî xerîbe! Ka çima wa dikin? Çi derde wan bi me re heye? Yan jî  me çi kirye ji wan ku ewqas bi gef li me dinerin?
Ne tirsin tiştek tune, gûnehê wan nexin sitûyê xwe, em karin bejin tev bela erda me ye. Bi rastî ne bela erda me ye jî, bela atmospfera erdêye. Yanî ev çiye, çawa dibe? Biseknin emê vê pirsgirêkê anha safî bikin.
Stêrk gelekî durî erda menin, tîrêjên wan gelekî westiyayîne bele disa jî, raste rast, bê şikandin tên. Yani bi tû awayî na qûrpin, heta ku têkevin atmospfera Dinye. Atmospfer ne sitabîlê(sekan). Herdem têsira bayê, pest(basinc) hêm û gelek tişt bê sekin tevdigere.
Haaaah! Ew çav qirpandin jî bi temamî ji ber ev tevgerên asmospferê derdikeve meydane. Ez dibêm we baş fêmkir, ma ka; ezê hîn çawa ji wer îfade bikim.
Ka ez tiştêkdin jî bejim. Stêrkên ku li asoyê(horîzon/ûfûq) xûya dikin ji ê tepa mê bêtir diricifin ew jî, ji ber ku atmospfer li asoyê hin girstire. Yani li tepe atmospfer tenike, cirifandin kêmtire; li asoyê atmospfer qalinde-girse, ricifandin xûrttire. Baş li wêneyê binerin û baş fêm bikin : )

Stêrk başin, baş! Dem baş…

Gelawêj Fetisî, Behram Qerisî û Dinya Melisî

31841510_2076134169329640_7802213374887985152_n

Çîroka Behram û Gelawêjê trajedîyek mezine. Gelo çima jiyan li dinyê pişkivî û di wan her dû gerstêrkên bêbext fetisî. Weke em zanin gerstêrka herî nêzî tavê Tîr(Merkûr)e belê Gelawêj(Venûs) jê germtire. Gelo çima?

Ez agahîyekê bidim we; di salên 60’i de Venûs weke cêwîyê dinye dihat naskirin û heta di hinêk filîmên Hollywod’ê weke bihuştek tropîk difikirîn. Raste hîn jî cêwîyê dinyêye ji ber ku pir dişibihe dinye. Venûs ji hela mezinbûna xwe hema hema weke dinyê ye. Mij û ewr li ser asîmanen wê kêm nedibûn û insana got qey ew cîh, dinyayek egzotik û tropîke. Bi milyonan nebat û ajal lê digerin û dînosorên cûrbecûr li ser erda wê hukumdarin. Belê rastî zû eşkere bû. Pêşî Rûsên Sovyetê dest bi seferên Venûsê kirin û pişti gelek ceribandin û têkçûnan makîneya xwe ya bi navê Venera gihandin Venûsê… Venera 4-5-6 agahîyên girîng bi dest xistin û derket ku Venûs ne buhuşte bele dojeh bixwe ye. Termometreyên Venerayê zêdetirî 450C’ yî li ser rûyê Venûsê pîvan û derket ku germahî li ser ewrik û giren mezin kêmtire û ev jî eşkere kir ku Venûs di bin tesîra tavxanêde ye(greenhouse effect).

index.png
Qama Dinyê û Venûsê (Gelawêj)

Gelo çima? Çi bi Venûsê hat? Ewqas toz, dixan, mij û gas ji kû hat û çawa asîmanên vê erde xerab kir? Reqabeta di navbera Sovyet û Emerîka li ser Venûsê germ bû yek bi dû yeke maşîneyên fezayî şandin. Bi dehan ceribandinên wan têk çûn bele gelek maşîne gihiştin ber Venûsê. Sputnik, Mariner, Venera, Vega 1-2-3-4-5-6-10-15 û hejmaê wan dûdirêj bûn. Belê cara pêşî Venera 15 ya Sovyetê di sala 1983 dest bi seferên Venûsê kir û bi alîkarîya hevala xwe Venera 16 cara pêşî nexşeya fizîkî ya Venûsê derket. Derket lê em çi bîbînin? Zêdetirî 10 hezar volkanên teqîyayi hate dîtin. Axa wê di bin germahîyêde bûye hevîr. Belê divê ez bêjim kû hemû volkan vemirîne û hîn yeka aktîf nehatîye dîtin. Atmosfera wê ji ber vê tije Karbondîoksît(CO2) bûye û asîta sulfirîk jî heye. Yanî derfetê nade hebûna jiyanê. Em werin ser mesele: Xuyaye ku ev volkan bi hevre taqîyane û dixana ji wan derketîye ji nişkêde asîman girtîye. Ji ber dixanê tesîra tavxanê lê rû dide û gerstêrk weke beroşek li ser agirê êzinga dikele. Ji ber vê germahîya zêde çi ava di gerstêrke hebe dikele dibe buhar û diçe fezayê. Hinek teori dibêjin dinya me dizîya ava Venûsê jî kirîye..

mars-dunya-terraform.jpg
Dinya û Mars(Behram)

Haylooooo! Feqîra Venûsê ji ber van volkanên ku ji nişka ve teqîyane fetisîye bavooo! bextê wê reşe ne sûcê kesî ye. Heger ewqas volkan bi hevre neteqîyabûna dibû ku weke dinya me xwedî xweza û jiyanek xweş buna. Mixabin tiştê bi sere vê feqîrê de hatîye bi serê Kurda de nehatîye. Volkan teqîya, dixan derket, ewr reşbûn tije karbondîoksît bû û fetisi û çû! Welet Welet Welet…!

Ka îca em binerin bê çi derdê Behramê(Mars) heye? Dema em bala xwe didin Marsê xuya dike ku ev gerstêrk jî jiber hinek şertên taybet û bê şensîyê hatîye talankirin. Erda wê weke ya me ye. Çiya, deşt, şuna çema, gir, gol û kraterên wê hene û heta li qûtbên wê qeşaya avê jî heye. Gelo ev jiyan bi kûde çûye? Gelo ev van agahîyan ji kû zanin?

Ev pirsgirêkên herî girîngin bele jixwe me bersiva wan dîtîye. Maşîne an sondayên fezayên ku çûne Marsê ji bilî nexşeya wê anatomi û jeolojîya wê gerstêrka bêbext jî derxistine. Belê li Marsê av heye bele di bin ax û toza zingar girtî de bi awayÊ qeşayî asê maye. Beri bi 3 milyar salan av hebû, diherikî û ji çîya dadiket ber bi deşta. Jeolog ew qenalên avê pesend kirine. Gelo çi bi Marsê hat.

Îca bisekinin ka em werin pirsa herî girîng. Li gotî lêkolîn û agahîyên em zanin Mars xwedî atmospferek gelekî tenike. Belê 3 milyar sal bere atmospfera wê têra xwe sitûrî bû û karibû atmospfera xwe bigire û avê bi herikî bihişta. Belê Mars xwedî atmospferek sitûr(qalind) hêmî û xweş bû. Piştî demekê Mars ji ber biçûkbûna xwe hêdî hêdî atmospfera xwe wenda kir û ji ber vê hêza wê yî kutle kişanê qels bû. Gerstêrk gelekî biçûk bû û piştre volkana herî mezin ku me navê Olîmpos lêkirîye jî teqîya û dendika wê jî bê hêz ma. Herema magnetîka Marsê qels bû û vê carê firtoneyên radyasyonî yên Tavê atmospfera ji hevketî belawela kir û qeşart. Gerstêrk bû weke mirîşka sorkirî. Volkana Olîmpos volkana herî bilind ya di Sîstema Tavêde ye. Li gor pîvana ji erde ber bi asîman 25km bilind dibe. Xuyaye ku ev çîya dema teqîya lavên ku weke xwîna gerstêrkêye hemû kişandîye derve û gerstêrk ji alî jeolojik jî mirîye. Mersa reben jî xwedî qederek reş û tarîye. Feqîrê bêşens bû ji ber kû gelekî biçûk bû.

olimpos-mars-886565.jpg
Çiyayê herî bilind yê Sîstema Tavê: Olîmpos

Bi rastî gerstêrka herî bi şens û taybet erda me ye. Heta deve wê tije jiyane. Çem diherikin, baran û befr dibarin, çol dişewitin qutb diqerisin û bi trîlyonan cureyên ajal û nebat li ser rûyê wê dijîn. Gelo em qedra wê digrin? Ez bawerim na! Xuyaye emê sere vÊ gerstêrka delal bixwîn.

Bimînin di xêr û xweşî yê de.

http://www.Facebook.com/astroKurd

 

Gelo Li Behramê Roj Çiqas Dirêje?

,utQPr3LmE0-SQkgCG3OT2A.jpg

 

Dem baş! Wun zanin li dinya me rojek 24 seete. Her jî 24 seata carekê dinya li derdora xwe dizîvire û bi xêra vê hereketê şev û roj ji hev cüda dibe.

Gelo li behramê ev mesele çawa rû dide?  Rojek Behramê(Mars) çend seetê me digire?  Agahîya herî giring ewe ku ji rojên marsê re dibêjin “sol”. Her solek yanî rojek Behramê 39 deqe û 35 sanîye ji ê dinya me dirêjtire.  Agahîyek din hî heye ew jî salÊn Behramê ne. Her salek Behramê ne 365 rojin bele 687 rojin. Ev jî ji ber durbûna Behramê ji tavê ye. Erê behram li gor dinya me gelekî durtirî tavê ye û heta carekê li derdora wê digere 1.88 sal yanî nêzî 2 sal li dinya me derbas dibe.  Yanî heta Behram carekê li dora tavê diğere Dinya me 2 cara li dora wê diğere.

Mars-retrograde-Earth-view1-1024x592.jpg
Li gor Tavê Dinya û Behram

Ka îca em hebekî vê mesele bikolin. Dinya di 24 seetan li derdora xwe dizîvire û em jê re dibêjin rojek. Belê en ji a Behramêre dibêjin Sol. Erê nêzî a me ye belê ne 24, 24.6 seet dikşîne. Li gor vî hesabî her ji 48 rojan rojek kêmî dinya me dizîvire. Yani rojek wenda dibe û bi rastî ev dibe pirgirêk ji bo me. Yani li dinyê 48 roj derbas dibe bele li Behramê 47. Bi rastî zeman yek zemane tene sîstem û rûdana wê tê gûhertin. Yani hertişt weke heve tene wex li pêş an paş dimîne. Heger rojekê em herin Behramê û em Behram kolonîze bikin divê em salnameyek ji bo marsê kişf bikin û bi kar bînin ji berk û a dinyê ne li gorî a Behramê ye û em firtone û gûherinên demsalên Behramê jî bifikirin meseleya salname ferz dibe.