Amade Bin Perseîd Hat!

geminid20091209-full
Wêne di meha Tirmehê di sala 2009’an de hatîye girtin.  Çavkani: NASA

Kuro, kuroooo Perseîd hat?

Perseîd îca çiye? Çi meseleye?

Perseîd; barîna meteorane. Bi rastî di nava meha Tîrmehê de destpêdike belê şeva 12’ê Tebaxê roja herî dijware. Di seetekê de li hêla bakûr wun dikarin nêzî 100 meteorî bibînin.

Gelo çawa çê dibe? Çima meteor dibarin? Çima ne meha Adarê ye?

Dinya me hertim û daîm di rêgeha xwe de li derdora tavê bi xêra hêza kişandina tavê digere. Dema meha Tîrmeh û Tebaxê tê, di nav perçeyên ji dûvstêrka Swîft-Turtle de maye derbas dibe. Ev dûvstêrk di demek kosmîk de perçe bûye û toz û dixan û perçekÊ wê li wê valahîyÊ weke kerîyek pezê bêxwedî maye. Bi rastî her ku derbas dibe dîroka gerdûnê jî di çavê minde ji nûve şîn dibe. Perçeyên vê xwedê nehiştê dikeve nav atmospfera dinya me û jiber hêza bihevxeşitandinê dişewitin. Bi vê sebebê de barîna meteroan di meha Trîrmeh û Tebaxê de rûdide.

Reklamlar

Gerstêrka Herî Reş û Tarî “TrES-2b”

 

darkplanet_cfa_3000.jpg
Gerstêrka TrES-2b

Di gerdûn a ku Kadiza me û sîstema meye tavê tê de cîh digire, bi katrîlyonan cismên asîmanî hene û ev cism gişt xwedî taybetmendîyek sosret û ji bilî van taybetmendîyan xwedî dereceyeke albedoyê (biriqandin)ye. Çiqasî tarî be jî hinek şewqên ji fezayê werdigre, bi paşde vedigerîne. Belê tarîtî yanî qedra zahirî û albedo ne yek e û tevlîhev nekin. Tu têkili di navbera qadîr û albedoyê tûneye. Ji xwe nivîsek me di derheqê albedôyê heye wun karin bixwînin.

Di hundirê sîstema qedîrê de cismek çiqas bibiriqîne dereceya wê bi reqemek ewqasî biçûk tê danîn. Heta car caran ev reqem dikevin binya sifir ê. Dema Venûs pir biriqandî li asîman xûya dibe dereca qedîra wê dibe -4,4.

Ka em binerin bê ev gerstêrk çiye û çima ewqasî tarîye. Di projeya TrES ê di 26 ê tebaxa 2006 an gerstêrkek 750 saltîrêjî dûrîme hat kişfkirin. Ev gerstêrk di rêgeha stêrka TrES-2 yê dizîvire û navê TrES-2B (Kepler-1b) hat danîn. Nasa di sala 2009 an dest bi lêkolînan kir û di meha nîsanê de wêneyê vê gerstêrke parvekir. Piştî lêkolînan derket ku ev gerstêrk gelekî tarîye û xwedî albedoya herî kême. Albedoya vê gerstêrkê bi fermî 0,04 e û gelkî kême. Hem nabiriqîne û hem tarîye.

Gelo ev gerstêrk çima ewqasî tarîye?
Bi rastî em %100 nizanin belê çend texmînên xurt di destê me de heye. Ev gerstêrk tenê 4milyon km dûrî stêrka xwe ye. Bi rastî pir nêzî stêrka xwe disekine. Binîn bîra xwe Merkûr a sîstema me hema hema 58 milyon km dûrî tavê ye û bûye leymûn ji destê tavê  û ji xwere bihesibînin bê çiqasî nêze.

Piştî van agahîya ez karim bêjim di encamên lêkolînan de xûya bûye ku ev gerstêrk dêvek gaz e û bi qasî Berçîs(Jupîter)’ê mezine. Evqas mezin û ewqas nêzî tavê ji xwe je re naserife. Ji ber vê mesafeya nêz û meznahîyê ev gerstêrk gelekî germ bûye û weke Jûpîterê rê nedît ku ewrên amonyaqê çêbike da ku bikaribe şewqê paşde vegerîne. Germahîya wê kêm û zêdê 1800 C’ hatîye pîvan û bi ser hala de Sodyûm, Potasyûm û Tîtanyûm Oksîda bûxarî jî çêbûye ku ev gasana şewqê gelekî baş dimijin.

Ji ber vê rewşê TrES-2b gerstêrkek gelekî tarîye. Belê divê em bêjin kû gelek sebebên din jî hene û hîn em nizanin bê çiye. Belê ez heyranî TrES-2b yê me.

Wêne: https://apod.nasa.gov/apod/ap110822.html

Termodînamîk Çi Ye?

 

01Di van salên dawî de di gelek nivîsên zanistê em rastî vê têgehê tên. Weke ji navê wê xûya dike, “termodinamik” bi tîn, germahî û guhestina vê germahîyê de mijûle. Di hundirê xwe de bi rêya çend qanûnên sivik di derheqê germahî û gûhestina vê tînê bo cîhekî bi me dide naskirin.

 

Termodînamik qanûnek bingehî ya gerdûnê ye û ka çawa vejenên weke tînê di jiyana me ye rojane de tê bikaranîn û çawa tevdigere ji xwere dike mijara sereke.  Divê wûn zanibin ku termodinamik û tîn pir nêzîkî heve belê tîn tene di hundirê xwe de şaxek zanistê ye. Heger em bixwazin qanûnê termodînamîkê nas bikin divê em tînê deynin c3ihekî taybet û bixebitin. Ka em bi dor wanûnên termodînamîkê nas bikin. Ji xwe heger em tevlîhev bikin qet em nikarin ji nav vê mijarê derkevin û qanûnên termodînamîkê ya di jiyana me de fahm bikin.

 

Qanûna Sıfırê

Navê wê di be kû li we ecêb bê bele qanûnên termodînamîkê ji sifirê dest pê dike. Sebeba wê jî ewe ku tişt di derheqê vê qanûnê de hebû lê heta salên 1930’î ji kesek wê dernedixist pêş û weke tüne dihesibandin. Asîman nas Raplh Fowler ev qanûn da hev û xiste nav qanûnên termodînamîkê.

02.jpg

-Heger 2 cismên bi navê “A” û “B” tîna wan di mêzênê de be û cisma C jî tîna wê bi herdûyan re weke hev be; Cisma A û C bi hevre di mêzênê de ne û tîna xwe venaguhezînin. Ji xwe B û C ji bi hevre di mêzênê de bin. (A=C, B=C, A=B)

Ev qanûn dibêje kû cism dê dawîya dawî bi hevre têkevin mêzênê. Yani tîna wan wê bibe weke hev. Qanûna sifirê bi kûrtasî mêzên bûnê bi me dide naskirin.

 

Qanûna Yekê:
Bi qanûna yeke hêdî hêdî tiştên ecêb tên. Ev qanûn dibêje, hemû enerjîya sîstemekê stabile(di cîh de ye) û encax di navbera cinsen vejenê de guherîn çêdibe. Enerjîya(vejen) sîstemê qet ji tûnebûnê peyde nabê û qet nabe tune kirin. Divê em mînakê bidin û bi web idin naskirin. Ka em bînin bîra xwe hema hema herkes di emre xwe de carekê jî be tekere piskilêta xwe dagirtîye. Pempe div ir de dibe sîstema me.

03.jpg
“Heta kar neye kirin teker na nepixe

 

 

Dema em hela xwe bidin pempê em kar li ser dikin û em dibinin ku germahîya pempê zêdê dibe. Sebeba wê jî ewe kû ev kare em dikin germahîya navxweyî ya sîstemê zede dike û bi hevre germahîya sîstemî jî radibe.  Dema deste me ye li ser sîpapa teker germ dibe dê em fêm dikin ku germahî bi xêra hewayê gihiştîye heta deste me.

Enerjîya navxweyî bi hereketa molekûlerî ve elaqedare. Dema germahîya cismekî zede bibe dê tevgera enerjîya navxweyî jî zede bibe.

Yanî ev qanûn dibêje enerjî bi her hawî heye û din av xwe de dûgheze an dizîvire. Bi matematîkê jî em karin wiha îfade bikin

04

Di vir de Q enerjîya tînê ya ji sîstemê derdikeve, W kare ku em dikin û U jî enerjîya navxweyî ye.

 

Qanûna Dûyem

 

Ji bo em qanûna dûyem fêm bikin divê em bi hevre tiştekî xeyal bikin. Dema me bahsa qanûna yeke dikir me digot; enerjîya me da sîstemê kare veguheze formen enrjîyê din. Li gor vê metodê dema mazot here ser mitorên trimbêlê em dibêjin %100 (heger em xeşitandinê nehesibînin) wê bibe germahî û bixebite. Belê kapasîta tînê tu carî bi temamî nikare kar ji me re bike. Dema dixana germ ji egzozê derdikeve em pê dihisin ku hinek germahî bi wê re derdike derve. Qanûna dûyem bi temamî li ser germahîya vala derkeve derve hatîye avakirin.

entropi-enerjinin-korunumu-mutlak-sicaklik-840x480
Di vê çerxa kar de ji rezervên germ tîn tê sitendin û ne mumkine hemû tîn di karde bên bikar anîn. Mecbûre hinek jî têkeve nav rezerva cemidî.

 

 

Heger em bixwazin çepa vî karî bikin û  ji rezerva cemidî tîn bigrin, divê em kar bikin. Dema em çayê li salonê deynîn û piştî wextekê germahîya xwe wenda bike û bicemide di be mînakek herî baş ji bo wê. Heger em bixwazin wê germ bikin divê em kar li ser bikin. Cemîde û klima jî li gor vê prensîbê dixebitin.

Weke Rudolf Clausius gotîye; Heger em bixwazinji rezerva cemidî tînê bikşînin bi ser rezerva germ de divê em li ser sîstemê kar bikin.

-Gelo dema em karekî wiha bikin li gerdûnê em tiştekî digherînin?

Dema klima mala me dicemîdîne, germahîyê jî berdide derve û ev kar di xwazayê de tiştekî normale. Belê dema ev dibe çerx wê gavê em karin bejin em entropîya xwezayê zede dikin. (Entorpî: https://astrokurdblog.wordpress.com/2017/06/12/entorpi-u-zeman/)

 

0000245
Dema win Klîma pêdixin, win mala xwe dicemidînin û li şuna wê dinyê germ dikin.

 

 

Qanûna Sêyem

 

Qanûna sêyem jî bi rastî di şopa a dûyem de ye. Qanûna dûyem ji we re dibêje; dema em bixwazin bi tînê kerekî bikin divê hinek tîn berî bê bi karanîn divê bê avêtin. Em çiqas karibin vê tîna evêtî kêm bikin wê kare me ewqasî bi kêr hatî an efektîv(efficient) be.  Me gotibû ne mumkine em %100 tînê bikar bînin lê belê efektîvbûna wê di 0 Klevînê de’ye û em nikarin bighêjin Mutleq sifirê. (Mutleq sifir: https://astrokurdblog.wordpress.com/2017/05/04/mutleq-0sifir-ica-ci-ye/)

 

facebook.com/astroKurd

Stêrk Çima Çavan Didin Me?

13230084_950621935057662_9190772372662984245_n

Dema em li asîman dinerin, em dibêjin qey stêrk ji tirs avirên me diricifin. Belê rastî ne wiha ye, jixwe em ne di xema wan de ne… Werîn gûh bidin Stêrkan, Ew Naricifin’

Dema ku merov êvarî sere xwe rake û li stêrkan binere; ême bibînin ku stêrk bi awayekî bê dawî diricifin yan ji weke çavên xwe ji mere diqirpînin. Tişkî xerîbe! Ka çima wa dikin? Çi derde wan bi me re heye? Yan jî  me çi kirye ji wan ku ewqas bi gef li me dinerin?
Ne tirsin tiştek tune, gûnehê wan nexin sitûyê xwe, em karin bejin tev bela erda me ye. Bi rastî ne bela erda me ye jî, bela atmospfera erdêye. Yanî ev çiye, çawa dibe? Biseknin emê vê pirsgirêkê anha safî bikin.
Stêrk gelekî durî erda menin, tîrêjên wan gelekî westiyayîne bele disa jî, raste rast, bê şikandin tên. Yani bi tû awayî na qûrpin, heta ku têkevin atmospfera Dinye. Atmospfer ne sitabîlê(sekan). Herdem têsira bayê, pest(basinc) hêm û gelek tişt bê sekin tevdigere.
Haaaah! Ew çav qirpandin jî bi temamî ji ber ev tevgerên asmospferê derdikeve meydane. Ez dibêm we baş fêmkir, ma ka; ezê hîn çawa ji wer îfade bikim.
Ka ez tiştêkdin jî bejim. Stêrkên ku li asoyê(horîzon/ûfûq) xûya dikin ji ê tepa mê bêtir diricifin ew jî, ji ber ku atmospfer li asoyê hin girstire. Yani li tepe atmospfer tenike, cirifandin kêmtire; li asoyê atmospfer qalinde-girse, ricifandin xûrttire. Baş li wêneyê binerin û baş fêm bikin : )

Stêrk başin, baş! Dem baş…

Gelawêj Fetisî, Behram Qerisî û Dinya Melisî

31841510_2076134169329640_7802213374887985152_n

Çîroka Behram û Gelawêjê trajedîyek mezine. Gelo çima jiyan li dinyê pişkivî û di wan her dû gerstêrkên bêbext fetisî. Weke em zanin gerstêrka herî nêzî tavê Tîr(Merkûr)e belê Gelawêj(Venûs) jê germtire. Gelo çima?

Ez agahîyekê bidim we; di salên 60’i de Venûs weke cêwîyê dinye dihat naskirin û heta di hinêk filîmên Hollywod’ê weke bihuştek tropîk difikirîn. Raste hîn jî cêwîyê dinyêye ji ber ku pir dişibihe dinye. Venûs ji hela mezinbûna xwe hema hema weke dinyê ye. Mij û ewr li ser asîmanen wê kêm nedibûn û insana got qey ew cîh, dinyayek egzotik û tropîke. Bi milyonan nebat û ajal lê digerin û dînosorên cûrbecûr li ser erda wê hukumdarin. Belê rastî zû eşkere bû. Pêşî Rûsên Sovyetê dest bi seferên Venûsê kirin û pişti gelek ceribandin û têkçûnan makîneya xwe ya bi navê Venera gihandin Venûsê… Venera 4-5-6 agahîyên girîng bi dest xistin û derket ku Venûs ne buhuşte bele dojeh bixwe ye. Termometreyên Venerayê zêdetirî 450C’ yî li ser rûyê Venûsê pîvan û derket ku germahî li ser ewrik û giren mezin kêmtire û ev jî eşkere kir ku Venûs di bin tesîra tavxanêde ye(greenhouse effect).

index.png
Qama Dinyê û Venûsê (Gelawêj)

Gelo çima? Çi bi Venûsê hat? Ewqas toz, dixan, mij û gas ji kû hat û çawa asîmanên vê erde xerab kir? Reqabeta di navbera Sovyet û Emerîka li ser Venûsê germ bû yek bi dû yeke maşîneyên fezayî şandin. Bi dehan ceribandinên wan têk çûn bele gelek maşîne gihiştin ber Venûsê. Sputnik, Mariner, Venera, Vega 1-2-3-4-5-6-10-15 û hejmaê wan dûdirêj bûn. Belê cara pêşî Venera 15 ya Sovyetê di sala 1983 dest bi seferên Venûsê kir û bi alîkarîya hevala xwe Venera 16 cara pêşî nexşeya fizîkî ya Venûsê derket. Derket lê em çi bîbînin? Zêdetirî 10 hezar volkanên teqîyayi hate dîtin. Axa wê di bin germahîyêde bûye hevîr. Belê divê ez bêjim kû hemû volkan vemirîne û hîn yeka aktîf nehatîye dîtin. Atmosfera wê ji ber vê tije Karbondîoksît(CO2) bûye û asîta sulfirîk jî heye. Yanî derfetê nade hebûna jiyanê. Em werin ser mesele: Xuyaye ku ev volkan bi hevre taqîyane û dixana ji wan derketîye ji nişkêde asîman girtîye. Ji ber dixanê tesîra tavxanê lê rû dide û gerstêrk weke beroşek li ser agirê êzinga dikele. Ji ber vê germahîya zêde çi ava di gerstêrke hebe dikele dibe buhar û diçe fezayê. Hinek teori dibêjin dinya me dizîya ava Venûsê jî kirîye..

mars-dunya-terraform.jpg
Dinya û Mars(Behram)

Haylooooo! Feqîra Venûsê ji ber van volkanên ku ji nişka ve teqîyane fetisîye bavooo! bextê wê reşe ne sûcê kesî ye. Heger ewqas volkan bi hevre neteqîyabûna dibû ku weke dinya me xwedî xweza û jiyanek xweş buna. Mixabin tiştê bi sere vê feqîrê de hatîye bi serê Kurda de nehatîye. Volkan teqîya, dixan derket, ewr reşbûn tije karbondîoksît bû û fetisi û çû! Welet Welet Welet…!

Ka îca em binerin bê çi derdê Behramê(Mars) heye? Dema em bala xwe didin Marsê xuya dike ku ev gerstêrk jî jiber hinek şertên taybet û bê şensîyê hatîye talankirin. Erda wê weke ya me ye. Çiya, deşt, şuna çema, gir, gol û kraterên wê hene û heta li qûtbên wê qeşaya avê jî heye. Gelo ev jiyan bi kûde çûye? Gelo ev van agahîyan ji kû zanin?

Ev pirsgirêkên herî girîngin bele jixwe me bersiva wan dîtîye. Maşîne an sondayên fezayên ku çûne Marsê ji bilî nexşeya wê anatomi û jeolojîya wê gerstêrka bêbext jî derxistine. Belê li Marsê av heye bele di bin ax û toza zingar girtî de bi awayÊ qeşayî asê maye. Beri bi 3 milyar salan av hebû, diherikî û ji çîya dadiket ber bi deşta. Jeolog ew qenalên avê pesend kirine. Gelo çi bi Marsê hat.

Îca bisekinin ka em werin pirsa herî girîng. Li gotî lêkolîn û agahîyên em zanin Mars xwedî atmospferek gelekî tenike. Belê 3 milyar sal bere atmospfera wê têra xwe sitûrî bû û karibû atmospfera xwe bigire û avê bi herikî bihişta. Belê Mars xwedî atmospferek sitûr(qalind) hêmî û xweş bû. Piştî demekê Mars ji ber biçûkbûna xwe hêdî hêdî atmospfera xwe wenda kir û ji ber vê hêza wê yî kutle kişanê qels bû. Gerstêrk gelekî biçûk bû û piştre volkana herî mezin ku me navê Olîmpos lêkirîye jî teqîya û dendika wê jî bê hêz ma. Herema magnetîka Marsê qels bû û vê carê firtoneyên radyasyonî yên Tavê atmospfera ji hevketî belawela kir û qeşart. Gerstêrk bû weke mirîşka sorkirî. Volkana Olîmpos volkana herî bilind ya di Sîstema Tavêde ye. Li gor pîvana ji erde ber bi asîman 25km bilind dibe. Xuyaye ku ev çîya dema teqîya lavên ku weke xwîna gerstêrkêye hemû kişandîye derve û gerstêrk ji alî jeolojik jî mirîye. Mersa reben jî xwedî qederek reş û tarîye. Feqîrê bêşens bû ji ber kû gelekî biçûk bû.

olimpos-mars-886565.jpg
Çiyayê herî bilind yê Sîstema Tavê: Olîmpos

Bi rastî gerstêrka herî bi şens û taybet erda me ye. Heta deve wê tije jiyane. Çem diherikin, baran û befr dibarin, çol dişewitin qutb diqerisin û bi trîlyonan cureyên ajal û nebat li ser rûyê wê dijîn. Gelo em qedra wê digrin? Ez bawerim na! Xuyaye emê sere vÊ gerstêrka delal bixwîn.

Bimînin di xêr û xweşî yê de.

http://www.Facebook.com/astroKurd

 

Gelo Li Behramê Roj Çiqas Dirêje?

,utQPr3LmE0-SQkgCG3OT2A.jpg

 

Dem baş! Wun zanin li dinya me rojek 24 seete. Her jî 24 seata carekê dinya li derdora xwe dizîvire û bi xêra vê hereketê şev û roj ji hev cüda dibe.

Gelo li behramê ev mesele çawa rû dide?  Rojek Behramê(Mars) çend seetê me digire?  Agahîya herî giring ewe ku ji rojên marsê re dibêjin “sol”. Her solek yanî rojek Behramê 39 deqe û 35 sanîye ji ê dinya me dirêjtire.  Agahîyek din hî heye ew jî salÊn Behramê ne. Her salek Behramê ne 365 rojin bele 687 rojin. Ev jî ji ber durbûna Behramê ji tavê ye. Erê behram li gor dinya me gelekî durtirî tavê ye û heta carekê li derdora wê digere 1.88 sal yanî nêzî 2 sal li dinya me derbas dibe.  Yanî heta Behram carekê li dora tavê diğere Dinya me 2 cara li dora wê diğere.

Mars-retrograde-Earth-view1-1024x592.jpg
Li gor Tavê Dinya û Behram

Ka îca em hebekî vê mesele bikolin. Dinya di 24 seetan li derdora xwe dizîvire û em jê re dibêjin rojek. Belê en ji a Behramêre dibêjin Sol. Erê nêzî a me ye belê ne 24, 24.6 seet dikşîne. Li gor vî hesabî her ji 48 rojan rojek kêmî dinya me dizîvire. Yani rojek wenda dibe û bi rastî ev dibe pirgirêk ji bo me. Yani li dinyê 48 roj derbas dibe bele li Behramê 47. Bi rastî zeman yek zemane tene sîstem û rûdana wê tê gûhertin. Yani hertişt weke heve tene wex li pêş an paş dimîne. Heger rojekê em herin Behramê û em Behram kolonîze bikin divê em salnameyek ji bo marsê kişf bikin û bi kar bînin ji berk û a dinyê ne li gorî a Behramê ye û em firtone û gûherinên demsalên Behramê jî bifikirin meseleya salname ferz dibe.

 

 

Gelo Di Kadizêde Çend Stêrk Heye?

MWG_Web_Large_3Mirov gelek caran rastî nivîsên astornomî, belgefîlm an dokumanên zanistî tên. Di nav wan de di derbarê hejmara stêrkan gelek agahî hene. Hinek dibêjin 100 milyar, hinek dibêjin 200 û hinek dibêjin 400 milyar stêrk… Di navbera 100 û 400’i de ferqek mezin heye. Gelo çima ewqas zede dibêjin? Ev jî ji mere dibe meraq.  Hejmara stêrkan, çêbûna wan, çawa peyde dibin û …hwd?

A rastî ne pirsgirêkek gelekî girînge, yani çend stêrk di nav Kadizêde hebe bele habe ji kesîre ne derde.  Belê tiştê rast ewe, di galaksîya me yanî di Kadizê de ji 200’i heta 400 milyar stêrk heye. Ev ne heneke a raste.

Ka em Kadiza xwe ye delalî û xwîn şêrînî bînin ber çavê xwe. Galaksîya me ji derve heta ber bi hundirve tîr dibe, hejmara stêrkan zede dibe û weke sêlikê an dîskêye. Di nav vê dîskîde di hêla hundirde sterken kevn û pîr pirin û ber bi derve de stêrkên nû û ciwan cîh digrîn û dikevin ber çava. Ew destikên  lihev badayî ber bi derve diçin û li derveyî wan hejmara stêrkên cîwan û emir biçûk zedene. Gelo çima? Çima stêrkên ciwan di navenda Kadizê de kemin û di derveyî destikên lihev badayî de zede ne? Sebeba wî ewe ku li wan deveran heremên bi toz û gas pirin da ku derfetê didin çêbuna stêrkên nû. Ji ber vê stêrkên nû li navenda Kadizê ya qedîm çê nabin û piranî li nav destikên lihev badayî yên dûrî navênde çê dibin.

184273_melkeveien_gamle_None (1).jpg
Nerinek û Anatamiya Kadizê

Belê divê em zanibin ku li hela derveyên van destikên lihev badayî jî, hejmara stêrkan gelêkî kêm dibe. Weke mînak: di 1 kûp saltîrêjî de li gelek deverên van destikên lihev badayî de tene stêrkek tê dîtin û ev jî normale. Belê di heremên nebûla de ev şert tuneye yani dibe ku di wê heremê de bi dehan stêrk hebin. Ji xwe hebûla rahma çêbûna stêrkaye.

Îca heta anha ewqes agahî beşe. Gelo encam çiye? Bisekinin xwe neqahirînin û bêhna xwe fireh bikin: Ev destikên lihev badayî xwedî stêrkin bele kemin û hejmara wan jî ne weke heve. Tu dibÊ qey ji ber xelayÊ rabûne û bi awayekî kaosî belawela bûne û li hinek cîha yek an dû û li hinek cîhan bi sedan heta hezaran stêrk belav bûne. Yani li heremên destika anatomîyek homojen tuneye. Ez hîn bêhtir ji bo we vekim da kû win fêr bibin. Minak em bi xeyalî bejin 2 herem hene. Herema “A” û herema “B”. Li herema A’yê her serê parsekê (ne parsekê li genim diğerin ha, 1Parsek:3,6 saltîrêj) 5 stêrk hebe li herema B’yê her sere parsekê(ezê dawîyê ji were bahsa Parsek-Parsec bikim) dibe ku 20 stêrk hebe.

main-qimg-7150d6ccec1bf181b0eec89da91f9f5d-c
Tava me ya xezebî li ber dêvek sor dibe parîyek nan

Ev jî dibe sedem ku em nikaribin hejmarek serast li ser jimara stêrkan bidin.  Ji xwe gelekî zahmete ji ber ku em ji hundir li derdora xwe dinerin. Heremek gelekî teng û asê ji me tê xûya û ji ber gas û tozên galaktîk em nikarin bi başî stêrka kategorize jî bikin. HEger em hejmarek rast bixwazin divê em derkevin derveyî Kadizê li bi teknolojîya anha ne mumkine. Em zanin stêrkên gelekî mezin, biçûk cûce, sorik, qahweyî û cûrbe cûr hene belê ev agahî têra me nake.  Ji xwe pirsgirêkek din heye ku stêrkên cûce û şewqawan qels pirin. Ji ber vê pirbûnê û qelsbûna şewqa wan derfetê nade em wan baş bibînin çavdêrîya wan bikin.

Îca, heger wûn bejin 200 milyar jî heye em qebûlin û win bejin 400 jî em qebaûlin. Heger win fikra min bipirsin ezê bê tirs bêjim ez 400 milyar stêrkî qebûl dikim û li gor vê agahîyê tev digerim.

Galaksiya Centaurus-A (NGC 5128)

eso0903a.jpgCentaurus A (NGC5128), galaksîya herî aktîf ya ku me kişfandîye. Li gor hesaban kêm û zêde 12 an 15 milyon saltîrêjî dûrî me ye. Bi rastî ev mesafeke gelekî gelekî dûre. Di vê galaksîyêdê xebatên gelekî mezin ji bo çêbûna stêrka hatîye çavdêrkirin. Ji ber vê bî hêzêkî pir mezin bi pêlên radyoyê radyasyonê berdide û dibiriqîne.

Weke me ji were got, gelek stêrk lê çêdibin û jî hêla gas û tozê gelekî dewlemende. Di navenda galaksîyê qulikek tarî ya gelekî mezin heye û ew gaz ji hêla wê qulîkê tê kişan û bi lez li derdora wê dizîvire. Piştre ew qûlik bi hêza xwe wan gas û toza bi hêzekî ecêb û bi leza deh hezar saltîrêjê ji herdû qûtban de dipejiqîne fezayê. Bi rastî dema em vê manzarê tînin ber çavê xwe, ne mumkine ku em nebin heyranê wê. Ji xwe ev gas û toz bi xêra hêza bihev xeşitandinê gelekî germ dibe û bi halê plasmayî pêlên radyasyonê derdixe û dibiriqîne.

Ev tiştên ku min nivîsand bela we netirsîne. Ev galaksîyek bi rûh û cane ne dojehe. Di hundirê wê galaksîyê de bi sed milyaran stêrk hene û li derdora wan jî dibe ku bi hezaran gerstêrken weke dinya me hebe. Erê gelekî aktîfe belê gelekî mezine jî.

facebook.com/astroKurd

 

Dînosorên Qulika 

Dînosorên Qulika
(Dinya Me Bi Xwe Efsûnîye)

17523334_1223382387781614_7114672834491872410_n

Roj tûne kû kişfek nû li ser erda me çê nebe. Teknolojî û zanîstî gelekî bi pêş ketîye û bê gûman em insan mehluqatên gelekî bi meraqin. Erd, asîman, binerd çi hebe di be armanca lêkolînên me.
Bele çend pirs hene ku em meraq dikin belê tû carî bersîvên wan jî nabînin.

Gelo em ji kû tên?

Ji ber vê pirsê insan dixwaze vegere demên pêşî. Gelo jiyan li ser erdê çawa bû? Bê gûman demsalên hukumranîya dînosoran gelekî balkêşe ji ber ku heta 500 milyon salî paşde vedigere.

Dema lêkolîn li ser wan demên berê tên kirin ji xwe fosîlên kevnar gelekî giring dibin. Belê Paleontolojîstên navdar dema lêkolîn dikirin rastî fosîlekî taybet hatin.

Ev fosîlên ji malbata dînosoran ku bi navê “Orktodromûs”(Oryctodromeus Cubicularis) tê bankirin gelekî ecêb û taybete.
Ev gîyanewer 95 milyon sal berê li jiyanê bû û di sala 2006’an li çiyayên Montana ku anha li Emerîkaye hatîye kişfkirin.

Ev dînosor sosretîya xwe ji taybetmendîyek ecêb distîne. Orktodromûs, erd dikola û tê de jiyana xwe berdewam dikir. Ev dînosor zêdeyî metre û nîvek erd dikola û tê de jiyan dikir û ji hemû belayên ser rûyê erde xwe diparast. Gelo çawa bû, çi fêda wan gihîşt destpêkirina jiyanên din an çi xetarîya wamn hebû hîn em nizanin. Belê xûyaye ku dema jiyan li ser rûyê erdê destpêkir, gelekî rengîn û gelekî jî ecêb bû!

Çavkanî: National Geographic
http://www.nationalgeographic.org/media/dinosaur-burrow/?sf59463971=1

Stêrkek Li Ber Derîyê Me: Lalande 21185

lalandeb_whatm_big (1)Me bere gotibû, %90’ê stêrkên ji me xûya dike, ji bo jiyanek pêşketî ne ewlene û ne xwedî şertên jiyanê ne. Ji xwe gelek hebên xûya dikin jî stêrkên gelekî mezin û emir kinin. Yanî ji bo jiyanê nabin, tije radyasyon û weke dojehê ne.

Ev stêrk di sala 1801’ê de ji hela astronomê Frensî Herôme Lalande hatîye kişfandin. Navê wê jî bûye Lalande 21185 û bi navê Glise 411 jî tê naskirin. Stêrka 6.mîn ya herî nêzî me ye lê pir nayê naskirin. Kêm û zede 8 saltîrêjî dûrî me ye lê dîsa jî bi çavên mirovan nayê dîtin, ji ber ku kutla wê bi qasî nîvê tav a me ye û cûceyek sorike. Heger win bixwazin li stêrka Lalande 21185 binerin hewceye teleskoba we hebe. Germahîya ser rûyê wê bi qasî 3600 santîgrad dereceye. Çapa wê bi qasî ji 5 a 2’yê tava me ye (550 hezar km) û ji ber vê yekê hêza wê yî biriqandinê kême.

Belê divê win zanibin heger stêrkek ji tava me bi çûktir be divê hêza biriqandina wê jî qels be û mezintir be jî divê hêza biriqandina wê jî ji tava me xurttir be. Îca bisekinin û baş bala xwe bidin min. Li gor fikra we heger stêrkek bi qasî nîvê tava me bê; divê hêza biriqandina wê jî bi qasî nîvê tavÊ be. Belê ev mantik bi temamî çewte û ne raste. Heger stêrkek bi qasî nîvê tav a me be, hêza biriqandina wê bi qasî %4 an %5’ê tav a me ye û heger stêrkek bi qasi 2 carî tava me be jî hêza biriqandina wê ne bi qasî 2 car, bi qasî 10 carî tava me xûrttire. Belê ev agahî nayê wê wateyê ku hemû stêrk bi vî awayî tên hesibandin ji ber kû gelek sterken pîr hene û kare 1000 carî jî ji tava me xûrttir bibiriqînin.

eso1706a

Gelo jiyan li derdora vê stêrkê heye? Bi rastî heger dinya me di rêgeha vê stêrkê bû ya divê 25 and 45 milyon km dûrî wê bicîh bibûna. Ev stêrk kêm zêdê di emrê tav a me deye û li gor hesaban heta 100 milyar aldin jî wê karibe li cîhê xwe bisekine. Weke win zanin 5 milyar sal emre tav a me maye. Lê dîsa jî heta anha di xeta jiyanê(habitable zone) ya vê stêrkê de me tu gerstêrk ne kişfandîye.  Heta anha me gerstêrkek bi navê Lalande 21185B kişf kirîyê û dinyayek süpere. Ev gerstêrk 10 milyon km dûrî stêrkê ye û ji bo jiyanê ne ewle ye. Ji xwe sala xwe di 8,9 rojan temam dike û zede germe û derfetê nade av a herikî lê hebe. Gelo bêhtir gerstêrk hene? Kî zane dibe ku hebin û heger rojekê em karibin biçin stêrkan ji xwe Lalande yek ji hedefên me ye.

facebook.com/astroKurd