Lêza Tîrêj-Zeman û Mêsafeyên Bêdawî

13178535_950217478431441_4723835089929943251_nEv çi meseleye loo? îca ev ji mere ji ku derket?

  • Hela bêhna xwe vedin ez ji were bahs bikim:

Leza tîrejê çiye? Ya jî çi hewce kir ku ev têge(qewram) derkevîn hole? Bi rastî yekser ji ber mesafeya di navbera gerstêrk-stêrk û galaksîyan hewcekir ku derbikeve. Yani ewqasî bi ecêb dûrî hevîn ku aqlê me belawela dike. Tirêj an jî şewq ewqas bi leze ku heta anha em bi ti awayî nikarin bîghêjin leza wê. Ji bo ku materyalek bighêje leza tîrêje divê veqete molekûlên xwe. Ew jî, ji xwe karekî pir zahmete. Ger wun veqetîn molekûlên xwe piştre ne diyare bê ka çawa disa wunê molekûlên xwe bidin ser hev. Ji ber vê yekê leza tîrêje pir girînge. Piştre mesafeyên ewqas dûr û bêdawî derketîn ku êdî têgeya “saltîrêj” derket holê. Yani cîhek bi qasî leza tîrêjê ku di salekê de bighêje dûri me bi, em karîn bêjin 1 saltîrêj dûrî meyi. Vê gavê divê ez vê zanînê bi were bidim fêmkirin ku tîrêj di heyama sanîyakê de 300.000km bî leze û dûr diçe.

Yani; em karin bi vê formûle îfade bidin: 300.000km/sn

Baş fêm bikin ne di seetekê an di deqayekê; di sanîyakê de ewqas bi leze.

Mînak: Gerstêrkek 1 deqê bi lêza tîrêje durî me bî, dê çend km mesafe di navbera me de heye?

 * 1 deqqe= 60/Sanîye 60×300.000=18.000.000km mesafe di navbere me û ew gerstêrkê hebe.
light-beam-earth-sun-moon-km-wiki-e1468081677540De vê gavê ez hebekî din hişên we tevlihev bikim. Îca dora dem an ku zemanê hat. Minaka herî sereke ewe ku dema tîrêjê rojê di kelegerma nîvro de bi sermê tê berî dema anha bi 8 deqqe û 20 sanîye berê ji tavê qût bûye. Yanî ew tîrej a 8 deqqe û 20 sanîye berê bû ne ya anha! Di vî warê de hîn şewqên stêra hene ku beri anha 100.000.000(sed milyon) sal berê derketîne û nû dighêje me. Ez zanîm hişê we tevlîhev bû û wun ecêbmayî man belê rastî eve. Ev tiştekî ecêbe ku mesafeyên ewqasî dur hebe û şewa wê yî 100 milyon sal berê em naha dibînin. Gerdûn ewqas mezîne ku car caran tiştên hene ku milyon sal di rêdene derdikevî pêşîya me.  Zeman ji ev alîde bi yekser li ser tîrêje girêdayiye. Yanî me bixwazin herin derêkê ewqasî dûr divê me bighêjin leza tîrêje. Gelo em karin ? 

  • Bersivê wun bidin.

 

facebook.com/astroKurd

Reklamlar

Tîtana Gubgube

Unique-atmospheric-chemistry-explains-cold-vortex-on-Saturns-moon-Titan

Tîtan heyv a herî mezîn a Keywanê ye û jî Merkûr a pepûk mezintir e. Ev dûvik an peyk di sala 1655’an de ji hêla asîmannas ên Hollendî Christiann Huygens hatiye kişfandin. Berî Huygens, Galileo jixwe çar dûvikên Jûpîterê, ên bi navê Dûvikên Galileo dihatin naskirin kişfandî bû. Ji ber vê Huygens û biraderê xwe teleskobek pêşketî çêkirin û di ceribandina wê teleskobê de Tîtan kişf kirin. Navê wê kirin Saturni Luna ku bi Latinî tê ser wate ya dûvika Satûrnê. Piştre gelek dûvik hatin kişfandîn li dora Tîtanê û ji bo ku tevlihev nebe navê wê kirin Saturn VI. Piştre ji mîtolojîya Yewnanî navê Tîtan hate dayîn û heta anha bi vî navê tê naskirin. Divê em vê jî bêjin di nav 62 heyvên Satûrnê, Tîtan li gorî dûrbûnê ji erda Satûrn ê di rêza 19’a de ye.

0102

wêne: Tîtana bi atmospfer û tîtana tazî

Dema em dest bi taybetmendî yên Tîtan ê bikin bi rastî a herî ecêb ewe ku Tîtan wek e gerstêrkê xwedî atmospferê kê ye. Ev ji gelek gelek ecêb û xerîbe ji bo dûvikan. Heta anha tu dûvikên din ku xwedî atmospferê bin nehatîne dîtin. Ji ber tîrbûna atmospfera Tîtanê ser rûyê erda wê ji durvê nayê dîtin. Belê bi xera teknolojîya termal û tîrêjên înfrarûj ser rûyê vê dûvikê xûya bû. Atmospfera wê bi pîranî ji Azatê pêk tê. Heta anha li tu dûvikan atmospferek wa qalind û girs ne hatîye dîtin û dişibihînin atmospfera dinya me di demên xweyî pêşi de.

Tîtan ji bilî atmospfera xwe xwedî taybetmendî yek hîn ecêbtir e. Ji ber ku piştî dînya me tenê li ser rûyê Tîtanê golên avê hatine ditîn. Yanî ne bi şiklê qeşa girtî ha! Belê piştî lêkolînan derket kû ew golên avê Metana şilavî ye. Yani şiklê gaza metanê ya avî. İca li gor lêkolînan dibe kû di nav van golana de hinek bakterî hebin. Yani dibe kû jiyanek gelekêî xerîb û kevnar lê dabe destpêkirin? Heger hebe ew jî ji bo jiyana li Fezayê wê bibe şoreşek…

Di dawîde ez vê jî li ser bikim kû Tîtan ji di lisat Terraformingê de ye.

 

Ku Tav Wenda Bibe 2 ! hahoooo!

 

15977955_1148233665296487_2977616064186459851_n

Gelî şopînerên ezîz,

Me di nivîsa pêşîde bahsa bêparbûna tavê kiribû. Me gotibû piştî 10 an 20 rojan wê hemû şînkayî bimire û hinek agahîyên din me dabû. Di vê nivîsê de em ê binerin ka jiyana mirovan û ajalan heta jîyana deryayê wê çawa be binirxînin.

15941261_1148233691963151_588889814680725700_n.png

Di van gotinan de ezê fikir û nerînên xwe li gor zanyarîya xwe û çavkanîyên bikêrhatî li ser erde binivîsim. Dema ku tav bi temamî wenda bû ji xwe herkes wê pê bihese û kesên berpirs bi hewaran wê herîn cîhen germavî (jeotermal).

Çima cîhên germavî?

Cîhên germav lê hebîn ji bo jiyanê xwedî şert û mercên başin ji ber germahîye. Çunkî dinya wê her biçe sar bibe û tene cîhên germavî wê ji bo jiyane serastbin. Germav wê germahîyê bidin û vejena nehênî (potnasiyel) bike vejena kinetîka elektrikê. Mînak dewleta weke Îslanda ku welatekî germavîye wê cîhê herî bişens be. Divê ez we agahdar bikim ku dinya ji 6 mehan heta salekê wê bibe -100 C’. Her dem derbas bibe wê serma hîn zêdetir bibe û wê insan hîn bêtir dakevîn bin erdê. Ji ber sermê emê bixwazin nêzîkî dendikê bin ji ber ku dendîka dinyê bê hesab germe û dikele. Kesên li derve bimîne wê malik li wan xera bibe. Di van şertana mixabin gelek însan û hema hema temamê nebat û ajalan ji ber tinebûna cîh, av û xwarinê wê bimrin. Rahma xwedê li wan be…

15965111_1148233648629822_5198127589489131610_n

Însan ji bo dewamîya jiyanê wê pêşî li derdora van germava kom bibin piştrê bajarên parastî û dibin erdê de ava bikin. Dema insan daketîn bin erde, divê xwarin û vexwarinê jî peyde bikin. Piştî kû zeman derbasbû û serma bighêji -100C’ î, atmospfera dinyê jî wê biqefile. Piştî ku atmospfer qefilî ji xwe wê karbondîoksît jî biqefilê û rê nade nebat şîn bên. Şert û merc evbin ji bo cotkarîyê divê insan karbondîoksîdê jî hilberînin.Avakirana bajarên binerdê û peydekirina pêdîvîyan barekî girane û qet ne hêsane. Ez bawerim wê însan rêyekî ji bo vê pirsgirêkê bibine.

Gelo wê li derya an Oqyanûsan jiyan di çi halî debe?

Ka vê meselê em di nivîsa 3 ya binirxînin.
Dem baş gelî şopînerên hêja û zêde ezîz.

Win “Dêvên Gas” Nasdikin?

13177907_951618888291300_8077820927225793472_n.jpg

Gotina “Dêvên Gas” weku ji navê xwe xwîya dike, gerstêrkên li şûna metal, kevir û kahfêndin pêk bihata, lê bi piranî ji gasan pêk têre tê bi karanîn. Belê ewqasî ecêbin car carna hinek element ji ber kişana hêza kûtlawê dibin gasê şil.
Yanî ew gerstêrkana piranî ji gasan pêk tên. Ew element jî bi gişti ji helyûm û hîdrocene. Belê dema ku Nasa sondayek xiste nava atmospfera Berçîsa (Jûpîter) delalî derket meydanê kû amîtalên (nonmetalic) weke Neon, Krîpton, Argon û Xsenon jî hene. Ew elemêntên giranin ji ber vê yekê ecêbe ecêb…


Bi rastî ev gerstêrk ji ber ku piranî helyûm an hîdrocene, ji xwe ew dê bibana stêrk belê em karin bêjin stêrkên pêneketî. Çawa yanî? Wiha yanî; ew gerstêrk xwedî heremên gellekî tîrbuyîne ku karibin bibin stêrk. Yanî pêkhatîyên wê hema hema wek ê stêrkane. Ji ber vê yeke ez karim bêjim stêrkên pêneketî. 


Bi rastî anha winê bifikirin û winê bipirsin; gelo çima nebûye stêrk?
Bersiv eve ku ev gerstêrkên gasê, em karin bêjin parîyên ji ber stêrkê mane. Dema ewqas gas û toz bighêji hev û dest bi çêbûna stêrkê dike, ew tiştik miştikên ku ji ber dimîne bi hawakî jê diqete û li cîhêki kom dibe. Piştre dibe dêvek gas wekî Jupîter an Satûrn…. Dêvên me ye gasê ku a nêzî me Jûpîter, Stûrn, Neptûn û Ûranûse.


Ez dibêm we baş fêmkir. Welleh tiştekî xerîb di vê beşê de tûnne. Dem xweş!

facebook.comAstrokurd

Çêbûna Stêrkan

16425770_1176376692482184_5861920352093675473_n

Stêrk li bêdawîbûna fezayê li heremên pir tîr di nav ewrikên molekûlî de çêdibin. Ev ewrik piranî ji Hîdrocen û %20-30 Helyûm û hienk jî gasên giran pêk tên. Minak li kêleka me heye. Ew jî Ewrikên Orîonê ye. Dema kû stêrkên mezin çê dibin, van ewrika bi şewqê dixemilînin û ronî dikin û îyonîze dibin. Piştre dibin “Heremên H II”. (Di nivîsa pêşde Heremên H II wun karın bixwînin)

Ji bo ku stêrk çê bibib divê ewrikên molekûli bi ser hevde bikûmişin. Gelo çawa dikumişin?

Ewrikên molekûli bi saltîrêjan mesafe rêz dibin. Divê bi ser hevde bên komkirin. Çêbûna stêrkê di hundirê ewrikên molekûlî, bi xêra pêlên şoqê yen sûpernova an lihevketina 2 galaksîyan ku karibe ew bide ser hev bi kişana kûtleyî ve destpê dike. Heremek heger bi qasî Înstabîlîtîya Jeans karibe tîr bibe, di bin bandora kişana kûtleyîde dikumişe.

Dema ewr dikumişe, komikên tişe toz û gaz derdikeve holê û em ji wanre dibêjin Niquta Bart.

Di hûndirê vana de têra 20-30 heta 50 tava made heye. Her ewr dikumişe germahî zêde dibe. Dema dighêje balansa hîdrostatîk di navenda ewr de pêşstêrk derdikeve. Ev kumişandina kişana kûtleyî 10 heta 15 milyon sal berdewam dike. Wekû we dît di demek dûdirêj de stêrkek weke şêrekî çê dibe.

 

 

 

Teleskoba Fezayî a James Webb 

15349749_1121738401279347_8996800154679899341_n
Nasa ketîye xebatekê kû nayê gotin. Teq reqa wane û dixebitin. Çava Nasayê lêyê kû tilîyên xwe di çavê meye li fezayê Hubblê bixe. Di sala 2018an de wê James Webb bi rêya roketek Arîana 5 bişînin fezayê û li şûna Telekoba Fezayîya Hubblê têxe kar. Heger pirsgirêkek çênebe wê di cotmeha sala 2018an de were avêtin.

Taybetmendîyên wê çi ne? Ji bo çi pêdivê kû Teleskobek nû çê bikin?

• Firehîya wê bi qasî qorta tenîsê ye. Mertalên tavê yê James Webb 22 metreye û xwedî mirêka 6 metre û nîve. Teleskoba meye nû 2 caran li Hubblêye û ev jî wê dike teleskoba herî mezîn ya fezayê.

• Mirêka James Webbê bi zêr hatîye pêçan ji bo şewqên înfrared pir bi başî zeft bike. Ji bo parastina ev tebeqeya zêrîn jî camek pir zirav li ser hatiye çêkirin. Ziravîya zere evqasî ecêbe kû tene 0.00001cm’ye. 25m2 tebeqeya zêr tene 48.25 grame.

• Piştî avêtina teleskoba James Weeb wê di hundirê mehekê 1,5 milyon km dûrî dinyê bikeve. Ew jî tê ser vê vateyê kû mesafa di navbera dinyê û telekobê we 4 caran li a heyvê û dinyê be

• Kamera û nerîna teleskobê gelekî başe û ji 40km kare pereyek hesînin bibine. Ewqaî bi qalîteye û 7 caran ji telekoba Hubblê baştire.

• Ewqasî bikêr hatî û jêhatîye, kare di cîhê xwedê gerstêrkên li sîstema stêrkên din bibine û analiz bike. Telekoba me kare şewqên stêrkê bibîne, analiz bike û atmospfera gerstêrkê tesnîf bike kû karibe fêm bikê bê av heye an na.

• Teleskoba James Weeb weke me got 7 caran jî Hubblê çêtire. Xwedî 18 heksagonên bi barîlyume. Tiştê herî eceb ewe kû Telekoba meye nû jî ya kevn ewqasî mezintir û çêtirê bele dîsa jî giranîya wan yeke.

• Ev teleskob di dema firandinê de wê pêçandî be piştî gihîşt cîhê xwe wê xwe veke û bighêji ecêbîya xwe. Dema gihîşt cîhê xwe herema kû li tavê binere wê bighêje 85C’ û hêla sîyê wê
-233C’ be.

 

Jamew Webb Kîye?

15380848_1121792644607256_7152535633391873223_n

Gelî hevalên meyî qedr giran, me berê bahsa Teleskoba James Webba Fezayê kiribû. Gelo James Web kîye, çiye?

James Edwin Webb revebirê dûyêm ê Nasayê bû. Di sala 1961-1968an de li ser kar maye. Birayê me James, programên “Gemini” û ”Mercûry” di dema xwede da destpêkirin. Ev program cara yekem firînên bi insana ji xwe re kiribû armanç. Belê ev tene ne bese, birayê James programa Apollo kû cara yekem insan şande heyvê da destpêkirin. James Webb ne tene bi programên bi insan mejûl dibû. Programên robotik Mariner û Pioneer jî bi xêra James destpêkir.

Nasa heger îro bûbe rêxistinek bi bandôr û mezîn, bê gûman tevde bi xêra James Edwin Webb e. Ji xwe Nasa jî qedrê wî digire. James di sala 1992ya 85 salî jiyana xwe ji dest da. Nasa jî navê wî daye teleskoba xweyîe nû.